Cała wieś patrzyła i milczała, gdy mordowano rodzinę. Teraz robią o tym serial

Dziewczyna była w piątym miesiącu ciąży. Najpierw zginął jej mąż, skatowany kluczem do kół. Potem dwunastoletni brat, z roztrzaskaną nogą, błagał o życie, zanim rozjechano mu głowę. Na końcu zabito ją. Do końca prosiła, by zostawiono ją matce. Patrzyła na to cała wieś. Nikt nie krzyknął. Nikt nie stanął w obronie. A później nastała zmowa milczenia. Wigilijna noc 1976 r. w Zrębinie nie miała nic wspólnego z Bożym Narodzeniem. Choć o zbrodni połanieckiej mówiono już wielokrotnie, wciąż rodzi pytania: o strach, psychiczne mechanizmy obojętności i cenę, jaką płaci się za zgodę na zło. Czy na któreś z nich odpowie teraz nowy serial Jana Holoubka?

To wydarzyło się w Polsce Ludowej, kraju, w którym propaganda płynęła z głośników, a za kulisami władza przymykała oczy i otwierała drzwi tym, którym ufała. Milicja często w kryminalnych sprawach bywała bezradna. Nawet najbardziej brutalne tragedie mogły być zamiecione pod dywan. Teraz, prawie pół wieku później, do sprawy z Zrębina wraca jeden z najważniejszych polskich reżyserów ostatnich lat — Jan Holoubek. Trwają prace nad jego nowym serialem dla HBO Max, zatytułowanym “Wśród nocnej ciszy”. Produkcja ma opowiedzieć o jednej z najciemniejszych kart powojennej historii: zbrodni połanieckiej.

Zrębin to niewielka wieś w woj. świętokrzyskim. Nawet dziś wydaje się zapomniana. W 1976 r. stała się miejscem egzekucji. Ofiarami byli: 18-letnia Krysia, jej mąż Stanisław i 12-letni brat dziewczyny — Mieczysław.

Zabito ich, bo poszła plotka, że siostra dziewczyny ukradła z wesela… kiełbasę. A w oczach Jana Sojdy, samozwańczego “króla Zrębina”, była to zniewaga wymagająca krwawej odpowiedzi. Zorganizował pokazową egzekucję, która miała na zawsze uciszyć tych, którzy podważyliby jego autorytet. I uciszyła.

Ofiary wywabiono z pasterki, a potem ich ciała znaleziono przy drodze. Najpierw potrącono chłopca samochodem, potem dobito wszystkich kluczem do kół i rozjechano głowy.

Krysia, będąca w piątym miesiącu cięży, miała błagać Sojdę, słowami, które do dziś ścinają krew w żyłach:

Wujku, nie zabijaj mnie. Zabiliście mi męża, zostawcie chociaż mnie matce.

Mówiła “wujku”, jak wtedy mówiło się na wsi z szacunkiem, do starszych. Ale nie miało to znaczenia. “Król” Nie usłuchał.

Cała wieś widziała. Cała wieś zamilkła
W wynajętym autobusie, który wcześniej przywiózł ludzi na pasterkę, trwała popijawa. Nikt nie zauważył, a raczej nie chciał zauważyć, co się dzieje na zewnątrz. Gdy jeden ze świadków próbował wyjść, drogę zagrodził mu zięć Sojdy.

Kto się ruszy, spotka go to samo — powiedział. I nikt się nie ruszył.

Śledczy z tamtego czasu wspominali, że zderzyli się z murem milczenia. Ludzie powtarzali tylko jedno: “Nic nie widziałem. Nic nie wiem. Ja niewinny.” Nawet kiedy jeden z mieszkańców, który przerwał zmowę, został później utopiony w rzece, nikt nie pisnął słowa.

Sojda przekupywał sąsiadów medalikami z Jasnej Góry i gotówką. W zamian składano przysięgę milczenia. Pieczętowano ją krwią z palca nakłuwanego agrafką.

Sprawa miała początkowo zostać potraktowana jako wypadek — tak ją opisywały pierwsze milicyjne notatki i tak chcieli ją zamknąć sprawcy.

Śledztwo, które trwało dwa lata
Kilka lat temu o tamtej nocy opowiedział “Faktowi” insp. Henryk Buczek, śledczy z Komendy Wojewódzkiej MO w Tarnobrzegu, który prowadził śledztwo. Wtedy był młodym, ambitnym oficerem.

— Matka ofiar przyszła do nas zapłakana. Przekonywała, że to nie był wypadek. I miała rację. Gdy jeden ze świadków pękł, a ja spisywałem jego zeznania, trzęsła mi się ręka. Tego nie da się zapomnieć — mówił Buczek.

To on przesłuchiwał Jana Sojdę kilkanaście razy w areszcie na Zamku w Rzeszowie.

— Zachowywał się, jakby był z marmuru. Opowiadał o sobie, jakby był zbawcą tej wsi. A jak tylko padało niewygodne pytanie, czerwieniał, wrzeszczał, w końcu padł na podłogę i udawał atak. Miał wbite w głowę, że jest kimś. Że ma prawo.

Sojda do końca zaprzeczał winie. Twierdził, że “bardzo kochał Krysię”, że “to nie mogła być jego wina”, że “była ładną dziewczynką i zawsze mówiła dzień dobry”..

Sześć lat po zbrodni, Sojda został powieszony. Egzekucji dokonano w więzieniu. Razem z nim stracono jego szwagra. Dwóch zięciów uniknęło stryczka — dostali długoletnie wyroki, które już dawno się skończyły. Dziś są wolni. Ich rodziny nadal twierdzą, że są niewinni.

Zbrodnia, która nie chce umrzeć
Zbrodnia połaniecka od lat inspiruje dziennikarzy, pisarzy, reżyserów. Pisała o niej Hanna Krall, Wiesław Łuka, Roman Bratny. Powstały książki, reportaże, filmy. Teraz czas na serial.

Wśród nocnej ciszy” ma być oparty na książce “Nie oświadczam się” Łuki. Reżyser Jan Holoubek (twórca m.in. “25 lat niewinności”, “Rojsta” i “Wielkiej wody”) zapowiada, że to nie będzie prosta historia o dobru i złu. Widz nie dostanie gotowych odpowiedzi. Ma sam odkrywać prawdę, która wyłania się powoli, aż do wstrząsającego finału.

Za produkcję odpowiada HBO Max. Data premiery nie została jeszcze ogłoszona, ale wiadomo, że serial będzie liczył sześć odcinków.

Zrębin dziś. Milczenie nadal słychać
Kilka lat temu byliśmy w Zrębinie. Pokój, w którym mieszkała rodzina, wyglądał niemal tak samo. Matka zamordowanych dzieci nie chciała rozmawiać. Powiedziała tylko, że “to wszystko już się nie odwróci”.

Zmarła w czasie pandemii. W żalu i samotności. Odeszła nie doczekawszy żadnego zadośćuczynienia, żadnego słowa skruchy.