Jest wyrok TSUE w sprawie działań TK

Konflikt na linii Warszawa–Luksemburg wszedł w nową, decydującą fazę, która może trwale przemodelować polski system prawny. Najnowsze orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie pozostawia złudzeń w kwestii statusu polskiego sądu konstytucyjnego.

Europejski fundament pod lupą krajowych sędziów
Instytucja, która przestała być sądem?
Konsekwencje i walka o prawne przetrwanie

Relacja między prawem krajowym a wspólnotowym od lat stanowi punkt zapalny w polskiej debacie publicznej, jednak ostatnie lata przyniosły niespotykaną wcześniej eskalację tego problemu. U podstaw sporu leży zasada prymatu prawa unijnego, która zakłada, że w przypadku kolizji przepisów, regulacje europejskie mają pierwszeństwo przed ustawami krajowymi. Jest to mechanizm niezbędny do funkcjonowania jednolitego rynku i zapewnienia równego traktowania obywateli we wszystkich państwach członkowskich.

Polski Trybunał Konstytucyjny w swoich ostatnich orzeczeniach zaczął jednak tę zasadę otwarcie kwestionować, co wywołało natychmiastową reakcję Komisji Europejskiej oraz najwyższych organów sądowniczych Unii.

Należy pamiętać, że akcesja do UE wiązała się z dobrowolnym przyjęciem traktatów, które nakładają na państwa konkretne obowiązki w zakresie ochrony niezależności sądownictwa. Ignorowanie wyroków TSUE przez krajowy organ kontroli konstytucyjności uznano za sytuację, który zagraża spójności całej wspólnoty.

Sytuacja ta doprowadziła do paraliżu wielu inicjatyw i zamrożenia funduszy, co stało się realnym obciążeniem dla gospodarki. Inwestorzy zagraniczni, oceniając ryzyko prawne w Polsce, coraz częściej zwracali uwagę na nieprzewidywalność systemu, w którym orzeczenia najważniejszych trybunałów są wzajemnie sprzeczne.

To zjawisko określane mianem dualizmu prawnego zaczęło przenikać do sądów powszechnych, zmuszając sędziów liniowych do wybierania między lojalnością wobec krajowej konstytucji a zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego.

Instytucja, która przestała być sądem?
Najbardziej uderzającym elementem najnowszego rozstrzygnięcia TSUE jest bezpośrednie zakwestionowanie statusu polskiego Trybunału Konstytucyjnego jako organu spełniającego wymogi niezawisłości i bezstronności. Europejscy sędziowie uznali, że sposób powoływania członków TK, w tym tak zwanych sędziów dublerów, oraz wpływ polityczny na obsadę stanowiska prezesa, pozbawiły tę instytucję przymiotu niezależnego sądu w rozumieniu traktatów.

To cios w legitymizację organu, który w teorii powinien stać na straży praw obywatelskich i hierarchii źródeł prawa. Wyrok ten oznacza, że orzeczenia wydawane z udziałem osób nieuprawnionych do orzekania mogą być uznane za nieistniejące lub wadliwe z punktu widzenia prawa międzynarodowego.

TSUE wskazał, że polski TK, podważając prymat orzecznictwa luksemburskiego, naruszył ogólne zasady lojalnej współpracy i pewności prawa. W praktyce oznacza to, że każda próba “unieważnienia” wyroku TSUE przez krajowy trybunał jest pozbawiona mocy prawnej w skali europejskiej. Sędziowie w Luksemburgu podkreślili, że prawo do skutecznej ochrony sądowej jest uniwersalne i nie może być ograniczane przez polityczne reformy wymiaru sprawiedliwości w poszczególnych krajach.

Wartości te stanowią bowiem podstawę samej tożsamości Unii, do której Polska przystąpiła dobrowolnie. Po akcesji (Polski do UE – red.) wartości te znajdują swój konkretny wyraz w prawnie wiążących zobowiązaniach, od których państwa członkowskie nie mogą się uchylić – uznał TSUE.

Taka interpretacja stawia Polskę w bardzo trudnej sytuacji negocjacyjnej, gdyż podważa zaufanie do całego pionu orzeczniczego. Brak uznania TK za niezależny sąd to nie tylko kwestia prestiżu, ale przede wszystkim realny problem dla tysięcy postępowań, które opierały się na jego wykładni. Jeśli instytucja ta nie spełnia standardów bezstronności, to jej rola jako arbitra w sporach między państwem a obywatelem staje się iluzoryczna.

Dla przeciętnego Kowalskiego oznacza to, że wygrana sprawa przed krajowym sądem może zostać podważona na etapie skargi do organów międzynarodowych właśnie ze względu na wadliwość systemu konstytucyjnego.

Konsekwencje i walka o prawne przetrwanie
Konsekwencje orzeczenia TSUE będą odczuwalne przez lata, a proces przywracania ładu prawnego może okazać się niezwykle skomplikowany i bolesny. Najpoważniejszym skutkiem jest otwarcie drogi do ignorowania wyroków TK przez sądy powszechne w sytuacjach, gdy dotyczą one materii unijnej.

Sędziowie w całej Polsce otrzymali od TSUE jasny sygnał: jeśli uznacie, że krajowy organ konstytucyjny narusza prawo UE lub nie zapewnia standardów niezależności, macie prawo, a wręcz obowiązek, pominąć jego stanowisko. To może doprowadzić do jeszcze większego chaosu w krótkim terminie, ale docelowo ma wymusić na ustawodawcy naprawę instytucjonalną trybunału.

Kolejnym aspektem są kary finansowe oraz blokada środków z budżetu Unii, które są bezpośrednio powiązane z przestrzeganiem zasady praworządności. Wyrok TSUE stanowi bowiem “twardy” dowód w procedurach prowadzonych przez Komisję Europejską przeciwko Polsce. Bez realnej reformy trybunału i przywrócenia do orzekania osób powołanych prawidłowo, Polska ryzykuje trwałą marginalizację w procesach decyzyjnych wspólnoty.